مديريت ِ تياتر و امنيت

The article below was first published on Gooya.com about two years ago. But the page evaporated away after a while. The article was written in response to a press conference of the Fadjr Festival and some of the remarks made by the head of the Center for Performing Arts, M. Sharif-Khodaei who is out of the office now yet the situation doesn't seem changed much.

به استقبال ِ جشنواره ی ِ تياتر ِ فجر (1)

مديريت ِ تياتر و امنيت
نوشته ی ِ وحيد عوض زاده


در مورد ِ مشکلات ِ تياتر ِ ايران حرف و حديث بسيار است و برای ِ پرداختن به تک تک ِ وجوه ِ اين نابسامانی ها مقالات و گفتارهای ِ جداگانه ای لازم. در اين جا قصد بر اين است تا تنها در خصوص ِ مديريت ِ دولتی ی ِ تياتر ِ ايران نکاتی به اشاره ذکر شود.
انگيزه ی ِ من در نوشتن ِ اين يادداشت در اين لحظه ی ِ به خصوص، سخنان ِ اخير ِ آقای ِ مجيد ِ شريف خدايی، رييس ِ مرکز ِ هنرهای ِ نمايشی در جلسه ی ِ مطبوعاتی ی ِ بيست و يکمين جشنواره ی ِ تياتر ِ فجر است. بزرگترين مشکل ِ مديريت ِ تياتر ِ بعد از انقلاب در اين است که تحقيقا ً تمام ِ مسؤلين و تصميم گيرنده گان تياتر از ميان افراد و توسط ِ افرادی انتخاب و منسوب شده اند که کمترين ارتباط، آگاهی، دانش و صلاحيت را برای ِ اين سمت ِ حساس و مهم داشتند. اين مديران ِ ارشد نه تنها شخصا ً اطلاع ِ چندانی از مقولات ِ هنری و توليد ِ تياتر ندارند، بلکه بر اساس ِ وقوف ِ خود بر همين عدم صلاحيت، همکاران و کارمندان ِ مراتب ِ پايين تر را از ميان افراد ِ بی صلاحيت تر از خود انتخاب می کنند؛ چرا که تجربه به ايشان آموخته که همکاری با دست اندرکاران ِ واقعی و مجرب ِ تياتر موجب افشای ِ عدم ِ صلاحيت و در نتيجه اثبات ِ اين واقعيت خواهد شد که اين آقايان بهتر است به مشاغلی که ممکن است واقعا ً در آن ها تبحر داشته باشند بپردازند.شواهد ِ اين امر شوراهای ِ متعددی است که بارها تشکيل و پس از مدتی با استعفاء اعضای ِ آن ها از هم پاشيد( که آن هم به واقع در برگيرنده ی ِ همه ی ِ طيف ها ی ِ متفاوت ِ تياتر ايران نبود). نمونه ی ِ ديگر بی اعتنايی به خانه ی ِ تياتر ـ که اکثريت ِ تياتری های در آن عضو هستند ـ و ناديده گرفتن آن در تصميم گيری های ِ کلان ِ تياتر ِ کشور است. در اين ميان اگر مرکز ِ هنرهای ِ نمايشی گاه در صدد ِ مشاوره يا نظرخواهی بر آمده، اين امر تنها در محدوده ی ِ ارتباطات ِ شخصی برگزار شده و به دليل ِ همين دخالت دادن ِ نظرات ِ شخصی به جای ِ نظر ِ کارشناسی اين مشاوره ها چندان راه به دهی نبرده. قابل ِ ذکر است که در اين مورد ِ به خصوص، اهل ِ تياتر هم در ايجاد ِ اين نابسامانی هابا مديران ِ مرکز ِ هنرهای ِ نمايشی شريکند.
اما از ديگر سو اين سوآل مطرح است که با توجه به وضع ِ آشوب زده ی ِ اجتماعی و سياسی ی ِ ايران، يک هنرمند ِ تياتر ـ بدون ِ داشتن ِ شبکه ی ِ ارتباطی ِ لازم ِ سياسی و امنيتی ـ قادر به اداره ی ِ اين تياتر ِ نيمه جان خواهد بود؟ آيا داشتن ِ صلاحيت ِ هنری به تنهايی جواب گوی ِ همه ی ِ مشکلات ِ عديده ای ِ است که يک مدير ِ هنری ملزم به روبرو شدن و حل ِ آن هاست؟ به عنوان ِ مثال، همه، غوغای ِ وحشيانه ی روزنامه های ِ اصطلاحا ً دست ِ راستی بر سر ِ يک نمايش که در آن يک بازيگر با شورت روی ِ صحنه ظاهر مي شد را به ياد دارند. همه هم به ضرس ِ قاطع معترف اند که آن هياهو اصولا بر سر ِ تياتر نبود؛ قصد ِ آقايان فی الواقع دراز کردن ِ مهاجرانی بود.معهذا، حال محض تفنن هم که شده لطفا ً اسم ِ هر يک از کارگردانان ِ خوب ِ تياتر ِ ايران را با اسم ِ حسين ِ سليمی ـ رياست ِ وقت ِ مرکز ِ هنرهای نمايشی ـ عوض کرده و تصور کنيد چه اتفاقاتی ممکن بود بيفتد؛ که به زعم ِ بنده تنها به دليل ِ موقعيت و روابط ِ سياسی، امنيتی و شبکه ای ِ آقای ِ سليمی نيفتاد. موقعيتی که اهل ِ تياتر خوشبختانه از آن برخوردار نيستند. اين تنها يک نمونه از اتفاقات ِ چندش آوری ست که در سال های ِ اخير افتاد. و تنها يکی از آن ها مي توانست در ِ دکان ِ تياتر را حسابی تخته کند. مواردی که مديريت ِ تياتر، لوازم و ملزوماتی بيش از صلاحيت ِ هنری مي طلبد، در تياتر ِ امروز ِ ايران متأسفانه بيش از اين موارد ِ اظطراری ست. تصويب و تامين ِ بودجه، ارتباط و حل ِ مشکلات ِ بين الاداره ای، سر و کله زدن با مامورين ِ زبان نفهم ِ حراست و هزار و يک کوفت و زرهرمار ِ ديگر ـ که واقعيت ِ سياه و مخوف ِ وضعيت ِ اداری ی ِ ايران را تشکيل می دهد ـ چيزها يی نيستند که از عهده ی ِ آدميزاد ِ غير ِ سياسی و غير ِ امنيتی بربيايد.
بنابراين مديران ِ مربوطه از اين منظر خدماتی چند به تياتر ايران رسانده اند و به عقيده ی ِ شخصی ِ من تا زمانی که وضعيت ِ ايران اين گونه است که هست، داشتن ِ چنين مديرانی ـ علی رغم ِ تمام آسيب هايی که به تياتر وارد کرده اند ـ از داشتن ِ يک مدير ِ "ايده آل" که منجر به مرگ ِ اين تياتر ِ شود بهتر است.
حال پرسش اين است که چرا مديريت ِ کنونی نمی تواند وضعيت ِ مناسبی در حد و سطح ِ واقعی
و به القوه ی ِ تياتر ِ ايران به وجود آورد. در اين جا بحث بر سر ِ اين نيست که در ايران يک تياتر درجه يک وجود دارد ـ که می دانيم ندارد ـ ولی مديريت ِ تياتر همه چيز را خراب کرده است. منظور ِ من اين است که با همين مديريت ِ موجود و با همين توان ِ موجود ِ تياتر ِ ايران ـ به دور از همه ی ِ توهمات و " خود پيتر بروک پنداری"ها ـ همچنان می توان در صدد ِ ايجاد ِ يک فضای ِ بهتر برآمد که در آن اولا ً حداکثر ِ توان ِ واقعی ی ِ تياتر ِ ايران امکان بروز و ظهور پيدا کند و دوما ً راه برای ِ گسترش و تکامل ِ اين توان ِ بالقوه فراهم گردد.
اما آن چه در زمينه ی ِ مديريت باعث ِ عدم ِ ايجاد ِ اين فضا مي شود، عدم صداقت و عدم ِ درک ِ صحيح ِ اين مديران، حتا از موقعيت و کارکرد های ِ خودشان است. به دليل ِ اين رفتار، ايشان نه تنها خود را از مشاورت و کمک ِ اهل ِ تياتر محروم می کنند، بلکه با توجه به عدم ِ اطلاع از مقولات ِ هنری و توليد ِ تياتر موجب ِ چنان هرج و مرجی در تياتر شده اند که امروزه، هم آوردن ِ سر و ته ی ِ اين بلبشو کار ِ حضرت ِ فيل است. مثلا ً مرکز ِ هنرهای ِ نمايشی از لحاظ ِ اقتصادی در يک کلام ورشکسته است. اگر همچنان درش باز است به دليل ِ دولتی بودن ِ " مکان " و صبر ِ محترمانه ی ِ هنرمندان ِ طلب کار است! تنها تياتر ِ قابل ِ استفاده ی ِ کشور به چنان سمساری ای ِ تبديل شده که امکان ِ داشتن ِ يک محيط ِ متمرکز برای ِ آفرينش ِ هنری که هيچ، جا برای ِ تعويض ِ لباس ِ بازيگران هم در آن باقی نمانده است. بزرگترين افتخار ِ آقايان يک جشنواره بی قواره ی ِ درندشت ِ بی در و پيکری ست، که جز قاطی کردن ِ دوغ و دوشاب در مقولات ِ هنری و ايجاد ِ ترافيک و مزاحمت برای ِ معتادان ِ پارک ِ دانشجو و پول دار کردن ِ " امت ِ هميشه در صحنه ی ِ روهر" به امامت ِ آيت الله چولی، هيچ خاصيتی بر آن مترتب نيست. در اين ميان اهل ِ تياتر ِ هستند که با خرج کردن از کيسه ی ِ اشتياق و علاقه ی ِ شخصی و با هزار مکافات در مسير ِ اجباری ی ِ جشنواره دايما ً در تلاش برای بر صحنه رفتن و بر صحنه ماندن، شاهد ِ عدم صلاحيت و عدم ِ صداقت ِ مديرانی هستند که حقوق ِ ماهيانه ی ِ خود را به واسطه ی ِ همين اشتياق کاسب مي شوند.
حال ببينيم اين عدم ِ صداقت ها ـ که گاه از فرط ِ پافشاری در تذوير تا مرز ِ خود را به کوچه ی ِ علی چپ زدن پيش می رود ـ کدام است.
آقای ِ شريف خدايی مي فرمايند: « خوشبختانه جشنواره تياتر فجر به عنوان ِ يکی از جشنواره های ِ بزرگ ِ دنيا شناخته شده است و برای کسانی که در جشنواره های مختلف حضور دارند، اين جشنواره نامی آشنا دارد.» در بررسی ی ِ همين يک جمله می توان موارد ِ بسياری از چگونه گی ی ِ ذهنيت ِ مديريت ِ تياتر ِ ايران را شرح داد. آقای ِ شريف خدايی يا واقعا ً نمی دانند يا به قول ِ عقلای ِ سلف تجاهل العارف بازی در می آورند که در مجموعه ی ِ جشنواره های ِ معتبر ِ تياتر ـ که تعدادشان در فرنگستان هم به دليل ِ بحران ِ جهانی ی ِ تياتر چندان زياد نيست ـ جشنواره ی ِ بی ظابطه ی ِ فجر محلی از اعراب ندارد.
من کلمه ی « شناخته شده» در قاموس ِ آقای ِ شريف خدايی را چندان درک نمی کنم. آيا منظور ِ اين است که افرادی اسم ِ جشنواره ی ِ فجر به گوششان خورده؟ يا منظور اين ست که دفتر ِ جشنواره در طول ِ سال در حال ِ دريافت ِ تقاضای ِ شرکت از طرف ِ کسانی ست که « در جشنواره های ِ مختلف حضور دارند»؟ اصلا ً اين « يکی از جشنواره های ِ بزرگ ِ دنيا» دفتری دارد که اين افراد بتوانند در طول ِ سال با آن تماس بگيرند؟ بله، بسياری از تياتر های ِ دنيا اسم ِ اين جشنواره به گوششان خورده است؛ بدين طريق که فرد ِ ناشناسی را ملاقات کرده اند که حامل ِ دعوت نامه ای ِ بوده و بدون ِ آن که بتواند اصلا ً توضيح بدهد که اين جشنواره چه گرايشی دارد، اصولا ً چرا وجود دارد، چه ضوابطی دارد و از چه کسان ِ ديگری دعوت کرده، شروع کرده است به شاخ و شانه کشيدن که " اگه ميخوای بيای مملکت ِ ما همه ضعيفه هاتون باس چاقچور سرشون کنن»! اين تياترهای ِ فلک زده به هر ايرانی ای که می رسند اول در مورد ِ " مرد ِ عجيت ِ ريشو" ای سوآل می کنند که از داشتن ِ سانسور در کشورش بسيار مفتخر است! تازه اين تياترهايی که آقايان با آن ها ارتباط برقرار کرده اند، جزو موزه های ِ دست ِ چندم ِ تياتر ِ اروپا محسوب مي شوند. بسيار طبيعی ست که کارمندان ِ مرکز نتوانند تياترهای ِ نو و تاثير گذار را يافته و دعوت کنند. چرا که اين تياترها در ساختمان های ِ بزرگی که در تعريف ِ مرکز ِ هنرهای ِ نمايشی مهم هستند يافت شدنی نيست.
از ديگر سو جشنواره ی ِ تياتر فجر يک پديده ی ِ منتزع از جامعه ی ِ ايران نيست. حداقل شرط ِ
برگزاری ی ِ يک جشنواره ی ِ بين المللی احترام به فرهنگ های ِ ديگر است. به واقع اگر شرايط ِ ميزبان ِ جشنواره به دليل ِ قوانين ِ اسلامی ی ِ ايران اين قدر نامعقول نبود، دعوت از گروه های ِ درجه اول چندان کار ِ شاقی نبود. محض اطلاع ِ مرکز ِ هنرهای ِ نمايشی عرض کنم که دعوت ِ تاثيرگذارترين و نوجوترين گروه های ِ تياتر ِ مدرن ِ جهان به دليل ِ اين واقعيت ِ ساده که داشتن ِ اجراهای ِ برون مرزی موجب ِ دريافت ِ بودجه برای ِ اين تياترها خواهد شد کار ِ ساده ايست.
بسياری از اين گروه ها به هزينه ی ِ خودشان و محض ی تجربه به کشورها ِ ديگر سفر می کنند. دليل ِ عمده ی ِ نيامدن بسياری از تياترهايی که مرکز با آن ها تماس گرفته به جشنواره، مشکل ِ حجاب است. و اين مشکل ِ هم چيزی نيست که به مرکز مربوط باشد يا مرکز بتواند حل اش کند. چطور می شود به اجبار روسری سر ِ مردم کرد و مدعی ی ِ « يکی از بزرگترين جشنواره های ِ دنيا » بود؛ حال آن که صحنه ی ِ جشنواره های ِ مهم ِ تياتر ِ جهان پهنه ی ِ بی مرزترين آزادی هاست! با اين حال يافتن ِ اجراهای ِ خوب تخصص می خواهد؛ دانش ِ تياتری می طلبد؛ و اطلاعات و ارتباطات ِ حرفه ای لازم دارد. اما مرکز ِ هنرهای ِ نمايشی چه کسانی را برای ِ يافتن ِ اجراها به کشورهای ِ ديگر می فرستد؟ اين آقايان حتا اين قدر حاليشان نيست که همه ی ِ جمعيت ِ دهکده ی ِ جهانی به زبان و خط ِ فارسی چندان مسلط نيستند! و بهتر است وقتی نوار ِ ويديوی ِ بدترين اجراهای ِ ايرانی را به تياترهای ِ خارجی می دهند، حداقل اسم ِ نمايش را به خط و زبان ِ انگليسی بنويسند. شوخی نمی کنم، باور بفرماييد! يک تياتر ِ بيچاره مجبور شد کلی پول بابت ِ مسافرت من بپردازد تا بفهمد اين ويديوها و کاغذهايی که بهشان داده اند چيست!
برگزاری ی ِ جشنواره به اين طريق نه تنها دردی از تياتر ِ ايران دوا نمی کند، بلکه همان بودجه ی ِ اندک ِ تياتر را هم به دليل ِ ندانم کاری های ِ مديران حيف و ميل می کند. چنين شيوه ی ِ مديريتی باعث ِ حس ِ بدبينی در هنرمندان شده و مسايل ِ ديگری جز خود ِ تياتر را در محيط ِ اين حرفه مطرح می کند که نتيجه ای جز تنزل ِ کيفيت ِ تياتر ندارد. در اين شرايط هنرمندان از سويی می شنوند که بودجه ی ِ تياتر بسيار محدود است و از ديگر سو شاهد ِ حيف و ميل و سوءاستفاده از همين بودجه ی ِ اندک اند. همه از نبودن ِ سالن و امکانات می نالند، اما هنوز هيچ ضابطه ای برای ِ تقسيم ِ همين امکانات ِ محدود وجود ندارد. هيچ يک از اهل ِ تياتر از فردا ی ِ حرفه اش مطمين نيست. تشکيلات ِ تياتر به بازی گرفته نمی شوند و...
هميشه کنجکاو بوده ام بدانم که چه چيز آقايان را می ترساند که چنين در فکر ِ به انحصار در آوردن ِ همه چيز و همه کس هستند! هر کدام از اين مديران که در طول ِ اين سال ها بر سر ی کار آمده و مشکی بر مشکل ِ تياتر افزوده با کمی صداقت و توجه و انعطاف ِ بيشتر، نه تنها می توانستند گامی در جهت ِ ايجاد ِ شرايط ِ بهتری در تياتر بردارند، بلکه به اين طريق از لحاظ ِ موقعيت ِ اداری ی ِ خود نيز در مرتبه ی ِ گرامی تری واقع می شدند. من به هيچ عنوان تصورش را هم نمی توانم بکند که اين مديران مثلا ًً انتخاب شده اند تا "ريشه ی ِ هنر را بخشکانند" و... اين که اين آقايان توجه ی ِ زيادی به آمار و ارقام دارند هم عجيت نيست. نکته در اين جاست که منافع و انگيزه های ِ اين مديران و آن ها که ايشان را بر سر ِ کار گذاشته اند، با منافع و ملزومات ِ هنر ِ تياتر هم خوانی و هم آهنگی ندارد. تنها تعجب ِ من در اين است که چرا نمی شود محيطی ايجاد کرد که در آن بشودهم مثل ِ انسان کار ِ تياتر کرد و هم اين حضرات به اهداف ِمورد ِ نظر ِ خود برسند. به راستی حل ِ اين مورد اين قدر مشکل است ؟

Helsingor
January 18, 2003